Speciale diensten in het analoge tijdperk

(Met dank aan het FMC voor deze bijdrage)

 

Zo rond het jaar 2005 werd het analoge verbindings-tijdperk afgesloten voor de speciale diensten in de O.O.V. sector. Door invoering van digitale verbindingen met encryptie (zoals C2000) is meeluisteren tegenwoordig onmogelijk. Tijd om nog eens in vogelvlucht terug te kijken en te luisteren hoe speciale teams in het verleden communiceerden. Wat voor veel scannerluisteraars een geheim bleef wordt in onderstaande beschrijving onthuld. De reden en het nut voor de overgang naar het niet afluisterbare en onpeilbare digitale C2000 zal hierdoor voor iedereen een stuk duidelijker worden, zeker gezien de terreurdreiging van de afgelopen jaren. Contra-observatie van toevallige meeluisteraars is niet meer mogelijk. Bijna alle diensten hebben in de analoge tijd dusdanig gecommuniceerd dat een zeer geoefende luisteraar behoorlijk op de hoogte kon zijn van allerlei recherche-, observatie- en undercoveracties. Van de losgeld overdracht in de ontvoeringszaak van Heineken tot het oprollen van het vermeende Octopus syndicaat. Het was natuurlijk wel een kwestie van puzzelen en verbanden leggen, en niet een beetje puzzelen, heel veel puzzelen, een echte cryptogram...

Arrestatieteams

De arrestatieteams van de Gemeente- en Rijkspolitie maakten van 1978 tot 1994 gebruik van enkele simplex frequenties in de 80 Mhz band. Dit waren 77.825, 77.875, 86.225 en 86.275 Mhz voor het landelijk gebruik. Op deze frequenties werd vrijwel altijd met BBC 1100 of Vericrypt gewerkt, maar die liet het wel eens afweten of stond er een cryptocode verkeerd en je kon de actie gedeeltelijk in klare taal meeluisteren. De teams werkten meestal op één vaste frequentie op één van de landelijke kanalen. Dit had tot gevolg dat men een ander team kon tegenkomen bij regio overschrijdende acties. Natuurlijk werkte dat andere team met een andere cryptocode en schakelde men even over op klare taal om af te spreken wie op welke frequentie men verder ging.  Voor de z.g.n. close combat acties werd gebruik gemaakt van portofoons op de PVD kanalen in de 154 en 172 Mhz. Deze communicatie was in de beginjaren niet versluierd, simpelweg omdat er nog  geen handzame cryptosets op de markt waren. Eind jaren tachtig veranderde dit bij de meeste teams en begon men ook op deze frequenties met digitale versluiering te werken, DVP genaamd.

 

Behalve de portofoons werden ook de mobilofoons in de auto's vervangen door een model wat in de 172 Mhz band kon werken met DVP. Nu waren meer frequenties beschikbaar, waardoor men minder last van elkaar had tijdens verschillende acties. Sterker nog de teams gingen dit ook tactisch gebruiken, er werd bijvoorbeeld eerst heel druk gecommuniceerd op 77.825 een paar minuten lang en ging vervolgens over op bijvoorbeeld 172.350 Mhz.

 

Vanwege de dynamiek van de acties gebeurde het weleens dat men elkaar of de verdachte kwijt raakte. Via het landelijke "Peter kanaal" (PVD 868, 86.875 Mhz) werd vervolgens contact gelegd om elkaar naar een locatie te praten in codes of bedekte termen. Het waren mooie tijden!

 

Na de parlementaire enquêtecommissie 'Opsporingsmethoden' en het rapport met aanbevelingen van de 'commissie van Traa' veranderde ook het frequentiegebruik. Vanaf medio 1995 tot eind 2006 maakte men gebruik van de z.g.n. 'Schengen' kanalen in de 80 Mhz band in combinatie met DVP spraakversluiering.

Observatieteams

Observatieteams van de politie moeten in alle anonimiteit opereren om de bewegingen en handelingen van een subject onopvallend te kunnen vaststellen. Een observatieteam bestaat dan ook uit een aantal mobiele posten en soms ook een vaste (co-)post. De communicatie heeft sinds de oprichting van de eerste teams in 1978 gebruik gemaakt van dezelfde middelen als de arrestatieteams.

 

De vaste repeater frequentie van het IRT in de tijd voor de commissie van Traa was 86,2875 Mhz en daarna (inmiddels IRT Noord- en Midden) 85,0625 Mhz. Op deze frequenties werd  altijd met Crypto gewerkt, maar die liet het wel eens afweten of stond er een cryptocode verkeerd en je kon de actie weer een tijdje in klare taal meeluisteren. De communicatie en mobiliteit van deze teams was veel intensiever dan de arrestatieteams, dus was het meestal een observatieteam wat hoorbaar was op deze frequenties.

Zo was een grote actie rondom het Amsterdamse Rembrandtpark eind jaren tachtig vanuit het Gooi zeer goed te volgen doordat de rechercheurs zich met portofoon op 154.3625 Mhz hadden verschanst bovenin de kantoorgebouwen rondom het park en daarmee het bereik van de portofoon aanzienlijk verruimden. Deze actie die weken duurde was volledig mee te luisteren en je kon horen hoe een agente die als lokaas voor de verkrachter diende werd geobserveerd. Alle locaties en personen hadden een andere benaming gekregen, zo was het St.Lucas Ziekenhuis omgedoopt tot St.Elswere, naar de gelijknamige tv-serie.

 

Ook de regionale observatieteams waren "op de voetjes" goed te volgen op de kanalen in de 154 en 172 Mhz vanwege het ontbreken van spraakversluiering. Zo was 172.370 Mhz een favoriete frequentie van een sectie van de observatieteams uit Amsterdam. Dat je deze gesprekken misschien nooit gehoord hebt komt door het geringe vermogen van deze portofoons. Een sectie kwam bijvoorbeeld met enkele volgauto's achter een verdachte aanrijden met gebruik van kan 816 (77.825 Mhz) en schakelde dan voor een uur over op 172.370 om de verdachte op de voetjes te volgen. Soms hoorde je ook tijden niets en leek het alsof de actie afgeblazen was, niets was minder waar want dan werd via de autotelefoon druk overlegd met "het dak", een uitdrukking voor de leiding op het hoofdbureau. In die tijd werden met name ATF2 en later ATF3 intensief gebruikt en konden goed meegeluisterd worden. Al gebruikte men hier later af en toe wel een "kachel" (crypto encoder) op. Als je een geoefende luisteraar was en alle in de regio in gebruik zijnde frequenties op de onderband afscande was de kans op een hit erg hoog. Met de komst van GSM behoorde dit natuurlijk tot het verleden. Luister maar eens naar de fragmenten hiernaast.

 

Niet alle observatievoertuigen hadden in die tijd een autotelefoon. Er werd er door de verschillende teams vrijwel dagelijks gebruik gemaakt van het Alex 70 en het Peter kanaal op 86.875 Mhz. Bij het onopvallend volgen van een verdachte gebeurde het regelmatig dat een deel van het team het zicht op de verdachte verloor vanwege de verkeersdrukte. Het voertuig dat nog wel achter de verdachte zat gaf de locatie in code door via het landelijke Peter netwerk. Voor deze codering werd gebruik gemaakt van een index van eenvoudig stratenboek, een willekeurige letter en de datum van die dag. Zo werd bijvoorbeeld: "Peter, hier de 50.21 met een code voor de 66.22 en de 66.23, Alfa 22300". In dit voorbeeld roept een observatie rechercheur twee auto's op van OT GP Utrecht om te komen naar Hilversum (300), het is dan 22 maart.

 

Ook de Politie Dienst Luchtvaart (PLD) werd voor observatiedoeleinden ingezet en communiceerde dan over één van de 4 landelijke kanalen in de 80 Mhz met de volgploegen op de grond. Als meeluisteraar kon je het verschil qua modulatie aardig opmerken tussen een heli en een OT voertuig. Ook met een S-meter op je ontvanger kon een heel ander karakteristiek waarnemen bij een voorbij rijdend OT voertuig dan bij een cirkelende heli of vliegtuig. Door de crypto heen kon je vaak enkele woorden herkennen en was een woord als "de Witte Bergen" (Restaurant langs de A1) al snel herkend. De crypto was opgebouwd uit onder andere twee hinderlijke pieptoontjes (FSK synchronisatiesignaal) op 1736 en 1929 Hz. Deze 2 tonen waren met een zelfbouwpakketje via je audio-uitgang te onderdrukken waardoor je nog meer woorden kon verstaan. Bij deze manier van versleutelen was er enige synchronisatie tijd nodig voor de opbouw van een verstaanbare decodering waardoor je een observatie rechercheur vaak kon herkennen als hij/zij op blank in de ether kwam.

 

De (geheime) aanbevelingen van de commissie van Traa hebben er toe geleid dat medio 1995 het hele frequentiebeleid werd omgegooid en BBC 1100 en Vericrypt van het toneel verdwenen om plaats te maken voor tientallen frequenties in de 74-76 Mhz, 84-86 Mhz, 440-444 Mhz en de 447-450 Mhz. Er werd er vanaf dat moment alleen maar gecommuniceerd met DVP, waardoor het puzzelen wat er gezegd werd niet meer mogelijk was. De GSM werd de vervanger van ATF2 en ATF3. Via eigen inbelservers werd het bovendien mogelijk om telefonisch te vergaderen waarmee een heel team via een open GSM verbinding met elkaar kan communiceren, de zgn. babbelbox.

 

De komst van de regiopolitie, als opvolger van de Gemeente- en Rijkspolitie, heeft er toe geleid dat er veel meer verschillende observatieteams werden geformeerd en er dus ook een veelvoud aan frequenties nodig was. De IRT's werden vervangen door Kernteams. Aan de andere kant werd door de voortschrijding van de techniek steeds minder gebruik gemaakt werd van het observatiemiddel. Dit bijzondere communicatieverkeer werd eind jaren negentig al merkbaar minder, waardoor het voor ons als luisteraars steeds minder spannend werd. Tegenwoordig wordt uiteraard C2000 gebruikt en is het analoge tijdperk afgesloten.

De BVD

In de tijd dat de AIVD nog BVD heette had men beschikking over enkele frequenties, waaronder de 160.210, 160.250, 160.350 en de 160.410 Mhz. Deze frequenties stonden in de diverse frequentielijsten consequent vermeldt als Gemeentelijke Sociale Dienst of Radiocontroledienst. Geheim taal als: "336 voor 78, even eruit voor 1000, ok 89 heeft dubbel 7, niet in het straatje van het plusje, maar ernaast". Tot midden jaren tachtig was dit soort communicatie gewoon te ontvangen en mee te luisteren. Het meeluisteren werd wel moeilijk gemaakt door alle gesprekken codes en cryptische omschrijvingen te gebruiken, maar als je er maar vaak genoeg naar luisterde en met een mobiele scanner in de buurt was kon je aardig een indruk krijgen waar men mee bezig was en zo kon je de codes leren begrijpen. Vanaf begin jaren 90 werd de BVD wakker en werd er op de frequenties alleen nog maar met digitale versluiering gewerkt en werd willekeurig een frequentie in de 160 Mhz band gebruikt voor de communicatie.

De FIOD en Douanerecherche

De FIOD of liever gezegd, het observatieteam van de FIOD, zat op de standaard toegewezen kanalen van de Douane. Nu paste ze wel een handige truc toe door juist op die kanalen te gaan zitten die doorgaans niet in dat betreffende gebied gebruikt werd door hun geuniformeerde collega's en ze werken bovendien simplex. Tot begin jaren 90 was deze communicatie nog op klare taal mee te luisteren en waren grote zaken van het Kolibrie-team dagelijks te volgen hier in de regio, zoals de jacht op de 17 miljoen van het "Octopus syndicaat" waarbij simplex op 154.1375 Mhz (D3) en op 154.1625 Mhz (D4) werd gewerkt door het FIOD-team. Vanaf ongeveer 1992 werd steeds vaker digitale versluiering op deze frequenties gebruikt. Na de aanbevelingen van de commissie van Traa gebruikte het team alleen nog maar DVP en verschillende kanalen in de 74-76 en 84-86 Mhz. I

 

Regionale acties werden in het verleden vaak door de douanerecherche zelf aangepakt. Zo werkte de Douane-recherche Amsterdam vaak op 149.4625 Mhz, maar maakte ook gebruik van de FIOD-techniek door simplex op een vrije onderband of bovenband frequentie te gaan werken in de beschikbare Douane kanalen. Leuke details waren er destijds te horen, zoals dat men veelvuldig gebruik maakte van scanners om autotelefoon gesprekken op te vangen en werkte men met codes om kenteken aan elkaar door te geven. Stommiteit was dan wel weer dat één van de observatie voertuigen via het reguliere kanaal het kenteken opvroeg bij de Douanepost aan de Leeuwendalersweg en hiermee dus de code vrijwel direct gekraakt was....

 

De douaneteams hebben nog enige jaren gebruik gemaakt van het Traxys netwerk en ondanks dat dit een publiek netwerk was, waren de heren douaniers weer redelijk eenvoudig te onderscheiden aangezien elke grote gebruiker een eigen vlootnummer gebruikte bij Traxys. De douane gebruikte vlootnummer 27 en zaten bij specifieke acties ook simplex op 419.875 Mhz.

BBE-P

De Bijzondere Bijstand Eenheid Politie viel onder het KLPD, een selecte groep samengesteld uit operationele specialisten van de arrestatieteams. Behalve het leveren van scherpschutters diende deze eenheid ook voor specifieke observatie van objecten. De verbindingen waren meestal simplex in de 440 Mhz band.

 

BBE-P eenheden in aktie, in de rode circels zie je de verbindingsmiddelen...

 

Leden van AT Utrecht voeren een overvaller af die betrokken was bij een bankoverval in Utrecht en een daaropvolgende gijzelingsactie in motel Residence in Vinkeveen. Bij de gijzeling werd een politieman gedood.

foto: ANP Historisch archief - 4 december 1992 –  ANP - Cor Mulder

Een voertuig van Arrestatieteam West II van de RP, de 53.31 roept hier via het Peter kanaal. Let op alle bijgeluiden, zoals de snelheid waarmee gereden wordt, synchronisatiepiep en het holle geluid vanwege de carkit in het voertuig.

AT Utrecht heeft de crypto even uitgezet en is op zoek naar een vuurwapengevaarlijke verdachte.

OT Amsterdam volgt een verdachte en is even het zicht op hem kwijt, dit gesprek was te volgen op 172.370 Mhz.

Een test van de verbindingen op de observatiemotor, 172.410 Mhz in dit geval.

Een observatierechercheur van GOW II voert een gesprek via ATF2 en houdt gelijktijdig de mobilofoon in de gaten.

Een observant belt met het dak, via een open lijn (ATF) zonder "kachel" over de verkeerd gecoördineerde actie met het technische ondersteuningsteam.

Observatierechercheur Hans van OT Amsterdam, overlegt over een zaak via ATF2 en besluitde "kachel" erop te zetten wanneer iemand naar hem kijkt.

Een PLD heli zoekt contact tijdens een observatieactie met gebruik van crypto-apparatuur, probeer maar eens e.e.a. te verstaan... "Goedenavond Hans en Rob..."

De door de BVD gebruikte spraakversluiering was van Philips en door een geoefend luisteraar toch wel uit de ruis te herkennen door de synchronisatie bliepjes. Al kon je er verder niks mee, je wist dat ze in de buurt waren.

Het observatieteam van de FIOD in actie...

...na verloop van tijd besluit men toch de cryptokoffer aan te sluiten

De Douanerecherche Amsterdam gebruikte in een observatie-actie een "vogeltje", codetaal voor een scanner, om autotelefoongesprekken van de verdachten mee te kunnen luisteren

De Douanerecherche Amsterdam met gecodeerde kentekens

OT Amsterdam in actie;  De verdachte heeft zojuist getelefoneerd in een telefooncel en werd door een OT'er op de voetjes in de gaten gehouden (man op de stoep). De verdachte rijdt in zijn Mercedes  weg en de eerste volgauto van het OT  zet de achtervolging in, gevolgd door de Honda Civic van het OT en deze pikt vervolgens de collega die op de voetjes was op, terwijl de Mitsubishi van het OT langs de Civic in de achtervolging aansluit.