Scanner historie: Van kristal tot digitaal.

De opkomst en ontwikkeling van de radio-scanner loopt aardig synchroon met die van de radio­communicatie bij de politie. Het begint allemaal in Amerika in de jaren 30 van de vorige eeuw. Sommige politiekorpsen gebruiken dan als proef lokale AM radiostations, die hun programma af en toe onderbreken voor het uitzenden van politie­berichten “calling all cars”. Nadat dit een succes geworden is krijgt men een eigen frequentie toegewezen.

Enige tijd later krijgen ook de Amerikaanse “patrolcars” een zendontvanger zodat het politie­personeel op straat nu ook kan terugpraten. Het publiek is inmiddels geïnteresseerd geraakt doordat voorheen iedereen kon meeluisteren met de politie­berichten en al snel verschijnen speciale radio’s waarop ook die nieuwe politiefrequenties zitten. In de jaren 50 en 60 komen speciale FM “monitors” in de handel met een afstemschaal voor de 30-50 en 150-170 Mhz band. Hiermee kon je “intunen” op de lokale politiefrequentie. Later komen daar ook kristalgestuurde ontvangers bij waarop met een schakelaar het juiste kanaal is in te stellen.

 

Relalistic Patrolman FM afstembaar tussen 147-175 Mhz.
(Foto: Yahoogroup Vintage Radio Scanners)

 

Eind jaren 60 komen merken als Regency en Electra-Bearcat met de eerste echte “police-scanners”. Dit zijn nog simpele modellen met maar enkele geheugenplaatsen in één band. Inmiddels zijn veel Amerikaanse politiekorpsen overgegaan naar hogere banden als de 150 Mhz en de nieuwe “Ultra High Frequency” oftewel de UHF band. De scannerfabrikanten volgen snel en er verschijnen zogenaamde “multi-band” scanners op de markt voor zowel VHF-Laag, Hoog en/of UHF. Ook het aantal kanalen wordt uitgebreid en extra functies worden toegevoegd zoals een “lock-out” schakelaar om een kanaal tijdelijk over te slaan bij het scannen.

 

Electra Bearcat II 8 kanaals kristalscanner met lock-out scachakelaars

 

In Nederland gaan de ontwikkelingen niet zo snel. Pas na de 2e wereldoorlog krijgt de Nederlandse politie overbodig geworden verbindingsapparatuur van het leger ter beschikking. Eind jaren 40 verschijnen de eerste “radio-surveillancewagens” in het straatbeeld. Enige jaren later worden de radioverbindingen professioneler aangepakt en gaan zowel de Gemeente- als Rijkspolitie gebruikmaken van de 80 Mhz band.

 

Al snel wordt door het publiek ontdekt dat je op een gewone FM-radio de politieberichten kunt ontvangen door de afstemschaal helemaal naar links te draaien. Gewone radio’s gebruiken echter de FM-wide modulatie en die is niet erg selectief zodat je bij het beluisteren van de politieband alle kanalen dwars door elkaar heen hoort. Bovendien is er tussen de gesprekken altijd een ruis hoorbaar omdat een FM radio geen ruisonderdrukking heeft. Voordat er in Nederland scanners verschenen  waren er al kristalgestuurde ontvangers in de handel. Dit waren speciaal voor de media (hand)vervaardigde MKE-ontvangers. Deze werden eind jaren ‘60 gelanceerd. Meer over die MKE-ontvangers in “Luisterrijk”.

 

CUNA

In 1972 is Ad Izaks uit Schiedam is de eerste scanner-importeur in Nederland met het merk CUNA (Communicatie Unie Nederland Apparaten). Zijn scanners worden in Japan gefabriceerd en samen met The Robyn Company uit de Verenigde Staten worden de ontwikkelings- en matrijskosten betaald aan de Japanners. De eerste modellen waren de CUNA 100B (8 kanaals in de VHF-H), CUNA 8+8 (16 kanaals 80 MHz en VHF-H en de CUNA 200B met 16 kanaals 80 MHz en UHF.

 

De meeste modellen hadden 2 geïntegreerde telescoopantennes. De externe antenne aansluiting was van het type autoradio-”tulp”stekker.  Bij sommige modellen werden nog 4 gekleurde ledkapjes bijgeleverd die over de ledjes van de scanner geschroefd konden worden om zo de speciale kanalen te markeren.

 

De hele perswereld, de PTT, BRT en NOS en vele anderen behoorden tot de klantenkring van CUNA. In die tijd werd door de politie gebruik gemaakt van spraakversluiering door middel van scramblers. CUNA fabriceerde daar ook inbouwdecoders voor.

 

In 1978 kwam de Japanse fabrikant in financiële ­problemen en nam het toen niet zo nauw meer met de afspraken. Dezelfde scanners kwamen  ook onder het merk ROBYN en Wolfsen op de Nederlandse markt terecht. Niet veel later ging de Japanse fabrikant failliet door komst van de computerscanners. CUNA heeft zich daarna teruggetrokken uit de scannermarkt en is overgestapt naar de professionele markt met portofoons en mobilofoons. Men is daar nog steeds actief.

 

Naast CUNA zijn er nog meer Nederlandse Importeurs geweest die kristalscanners onder eigen naam hebben uitgebracht. Bekende merken waren Jomaco, Senfor, Puma en Scooper. Ook deze merken zijn allemaal verdwenen na de introductie van de computerscanner.

 

 

Kristallen

De eerste generatie scanners was kristal gestuurd. Voor elke te beluisteren frequentie diende je een kristal aan te schaffen. Op de printplaat van de scanner is een soort “geheugen-bank” te zien waarin het kristalletje op de juiste geheugenplaats geprikt kon worden. Met de schakelaar kon de juiste band ingesteld worden. Jomaco, Cuna en Klove brengen ieder kristallen op de markt met hun eigen code.

 

 

Frequenties

Om te weten welk kristal je nodig had of op welke frequentie je moest luisteren voor de politie of brandweer was je vaak afhankelijk van het lijstje van een lokale scannerzaak. Deze kreeg zijn informatie weer van klanten; de politieman die een scanner voor zijn vrouw kwam halen en haarfijn de kanaalnummers wist te geven of een journalist die via-via achter een bepaalde frequentie gekomen was en daar een kristalletje van wilde bestellen. Zo langzamerhand werd steeds meer bekend en ontstonden de eerste scannerboeken.

 

Klove - de kristallenfabrikant - heeft zijn eigen editie, maar de bekendste was toch wel “Frequentietabellen voor Scanners” van Jan Völkers. De eerste druk verschijnt in 1980 en geeft onder andere overzichten van alle dan in gebruik zijnde politie en brandweer frequenties en bijbehorende kristalcodes. Na 18 edities neemt Johan Beck het stokje over en in mei 2006 verschijnt de tot dusver laatste en geheel herziene 19e druk. Voor het eerst zonder de politie-frequenties die nu toch niet meer te beluisteren zijn door de invoering van C2000.

 

SBE Opti-Scan

Omdat het aantal mobilofoon gebruikers in de jaren 70 explosief toeneemt is dit op een scanner met kristallen niet meer bij te benen en komt er vraag naar een programmeerbare scanner. Het merk SBE komt daarom met de “OptiScan”.  Bij dit model kan de frequentie op een kaartje “geprogrammeerd” worden wat vervolgens in de scanner gestoken wordt. Op de kaartjes zitten 10 rijen met elk 15 plakkertjes met daaronder een doorzichtig vierkantje. Elke rij staat voor één frequentie en deze is via een tabel is om te rekenen naar een binaire code. De bedoeling is dat op de plaats van een 1 het plakkertje blijft zitten en op de plaats van de nullen moet het plakkertje er af gehaald worden zodat daar wel licht door valt. In de kaartlezer van de scanner zit een aantal lichtgevoelige celletjes die de binaire codes op hetkaartje weer kan verwerken tot frequenties.

 

Binaire scanners

Enige jaren later verschijnt een verbeterde formule van de optiscan, zoals bijvoorbeeld bij de PUMA 20 en Scooper Jupiter. Hierbij zijn geen kaartjes meer nodig maar wordt de frequentie geprogrammeerd door de binaire code met 11 schakelaartjes in te stellen (1 of 0). Vervolgens kan met een program- en enter-toets de gewenste frequentie in het geheugen opgeslagen worden. Dit kun je eigenlijk de eerste computerscanners noemen maar deze modellen zijn geen groot succes geworden want de techniek was inmiddels alweer een stapje verder.

 

Scan & Search!

Eind jaren 70 brengt het Amerikaanse merk Bearcat scanners op de markt waarbij de gewenste frequentie eenvoudig door middel van een toestenbordje in het geheugen geprogrammeerd kan worden; de eerste "computerscanners" dus.

Realistic komt wat later met de 16 kanaals PRO 2001. De Zweedse firma Handic (bekend van de 27 Mc apparatuur) brengt hetzelfde model uit als Handic 0016. De scansnelheid blijft nog wel wat achter bij die van de kristalscanner; vaak wordt niet meer dan een schamele 3 kanalen per seconde gehaald.

Midden jaren ‘80 worden de Amerikaanse merken Bearcat en Regency opgekocht door het Japanse Uniden en sindsdien verschijnen ze onder de naam Uniden-Bearcat (UBC).

 

De eerste generatie computerscanners had nog maar weinig kanalen. Door de nieuwe “search” of zoekfunctie waarmee je zelf nieuwe, onbekende frequenties kon ontdekken werd snel duidelijk hoeveel bedrijvigheid er was op de frequentie-banden. In de grote steden moesten frequenties vaak gedeeld worden met andere gebruikers.

 

Luchtvaart

Voor het beluisteren van vliegtuigen moet een ontvanger voorzien zijn van AM-mode. De meeste kristal­scanners hebben dit niet aan boord maar er zijn eind jaren 70 wel enkele modellen verkrijgbaar speciaal voor de luchtvaartband zoals de RAMA air 8A. Daarnaast zijn er ook portable ontvangers verkrijgbaar, afstembaar met duim-wieltjes maar dit zijn niet echt “scanners” te noemen natuurlijk. Bij het verschijnen van de computerscanners is die luchtvaartband meestal standaard aanwezig zodat nu ook het vliegverkeer beluisterd kan worden zonder een apart apparaat aan te schaffen.

 

RAM

In 1980 verschijnt het eerste nummer van BreakBreak een maandblad voor radio-communicatie. In de 1e jaargangen gaat de inhoud voor­namelijk over de dan net vrijgegeven en immens populaire 27mc, de “bakkie’s”. Maar er wordt ook veel aandacht besteedt aan scanners. Regelmatig zijn tests van nieuwe modellen te lezen en er is een vaste rubriek Frequenties ingevuld door de lezers.

 

Later verandert de naam in RAM (Radio Amateur Magazine) en wordt de inhoud wat aangepast voor een breder publiek. Begin jaren 90 ontstaan problemen met de nieuwe eigenaar en uitgever waardoor het blad enkele maanden niet verschijnt. Enige tijd later trekt oprichter en hoofdredacteur Willem Bos zich terug. Helaas loopt de kwaliteit hierdoor behoorlijk achteruit. Men heeft daarna nog diverse pogingen gedaan met het blad een bredere doelgroep aan te spreken maar hiermee waren de scannerluisteraars en zendhobbyisten niet zo blij. Het aantal abonnees en dus ook adverteerders neemt na de eeuwwisseling sterk af, onder andere door de opkomst van het internet en de teruglopende belangstelling voor de 27 Mc. Uiteindelijk is eind 2004 het doek gevallen, ironisch genoeg juist met het 25 jarige jubileumnunmmer.

 

Via deze link is een interview te lezen met Willem Bos de opricher van het blad.
(Willem Bos is overleden in 2013)

 

Scannerverbod?

In 1983 vindt er een wetswijziging plaats in de Nederlandse Telegraaf en Telefoonwet die nog uit 1904 stamt. Een aantal kamerleden grijpt deze wetswijziging aan om een scannerverbod te bepleiten. In andere landen zoals België is (nog steeds) zelfs het bezit van een scanner al verboden. Sommige politiekorpsen zouden graag ook in Nederland zo’n verbod zien terwijl andere er minder moeite mee hebben.

 

Ook de toenmalige PTT wil graag een scanner-verbod om zo het afluisteren van haar auto-telefonie netwerken (ATF) te voor­komen. Tijdens een bijeenkomst met de betrokken kamerleden, het hoofd van de Radio Controle Dienst en RAM hoofdredacteur Willem Bos kwam men tot de conclusie dat een scannerverbod onhaalbaar was. Er zijn in die tijd al zo’n 600.000 (..!) scanners in omloop en probeer die allemaal maar eens op te sporen! Bovendien wordt er door de politie al volop gebruik gemaakt van crypto-apparatuur voor de berichten die echt geheim moeten blijven. Gelukkig is de motie destijds niet aangenomen en hebben we nu nog steeds de vrijheid alles te ontvangen wat door de ether gaat.

 

De jaren 90: steeds meer mogelijkheden

De meeste computerscanners uit de jaren 80 zijn voorzien van een aantal standaard banden. Alles wat daarbuiten valt is dus niet te beluisteren, zoals bijvoorbeeld de draadloze telefoons rond de 31 Mhz. Maar ook de militaire luchtvaartband valt vaak buiten het standaard ontvangstbereik. Bekende Japanse merken als Icom en Yeasu, komen met breedband­ontvangers op de markt waarmee bijna alles te ontvangen is, van kortegolf tot in de Gigahertz banden.

 

Opkomende merken als Yupiteru en AOR brengen enkele klassiekers, zoals de Yupiteru MVT 7100 uit 1994 volgens velen één van de beste portable scanner ooit gemaakt. Het nadeel van deze breedband-scanners is dat ze meestal snel overstuurd raken door sterke zenders wat het luistergenot niet ten goede komt.

Nieuwe technieken worden toegepast; de search-functie wordt voorzien van een “lock-out”  zodat men tijdens het zoeken hinderlijke stoorsignalen kan overslaan. Ook verschijnen modellen met een “Alpha-numeriek” display waarbij het mogelijk is kanalen van een naam te voorzien. Het aantal geheugenplaatsen is inmiddels gestegen tot 1000 bij de betere modellen.

 

Uniden Bearcat komt met TwinTurbo: “Turbo” scannen met 100 kanalen per seconde en zoeken met 300 stapjes per seconde. Icom lanceert met de IC-R3 de enige scanner ooit gemaakt met ingebouwde TV ontvanger.

 

Eind jaren 90 wordt het ook mogelijk om sommige scanners/ontvangers met de computer te besturen. De nieuwste modellen worden vaak ook al voorzien van toonsquelch (CTCSS) decoding; handig om meerdere gebruikers op dezelfde frequentie van elkaar te onderscheiden en stoor­signalen weg te filteren.

 

ScanSearch en SC-MAC

In 1987 richt een aantal fanatieke hobbyisten de Stichting Scansearch op. Er wordt een 2 maandelijks blad uitgegeven onder de naam Luisterpost met allerlei scannernieuws, roepnummers en frequenties. Eind jaren 90 zakt het aantal leden in en daarmee ook de input voor de Luisterpost. Daarnaast is er de opkomst van de internet, waardoor 2 maanden wachten op een nieuwe frequentie wel erg lang wordt. Uiteindelijk houdt ScanSearch dan ook op te bestaan. Binnen ScanSearch is ook een groep actief met het beluisteren van de militaire luchtvaart communicatie, SC-MAC genaamd.

 

SC-MAC komt in 1991 met een eigen 2 maandelijkse uitgave, Airlift. Daarnaast brengen ze jaarlijks een frequentieboek uit met daarin de militaire luchtvaart frequenties van de Benelux, Duitsland en Engeland. De eerste Airlifts staan vol achtergrondinformatie zoals gevechtsleiding, verkeersleiding, airrefuelling, dogfights en natuurlijk frequenties en callsigns. In oktober 1994 maakt SC-MAC zich los van ScanSearch en gaat als zelfstandige stichting verder. Men heeft dan al meer dan 200 leden, waaronder ook uit Duitsland en ­Engeland. In 1994 komt de eerste van twee extra uitgaven over de oorlog in ex-Joegoslavie uit. met informatie die dan nog nergens in Nederland te vinden is. Zo wordt informatie overgenomen uit een Engelse uitgave over de oorlog in voormalig Joegoslavie en het gerenommeerde blad Monitoring Times uit de VS. In 2003 valt uiteindelijk ook het doek voor SC-MAC. Redenen ook hier: te weinig inbreng van de leden en SC-MAC is dan al “ingehaald” door het internet.

 

Trunking

Eind jaren ‘80 ontstaat ruimtegebrek in de ether door de grote drukte en worden oplossingen gezocht voor een ­efficiënter frequentiegebruik. Dit wordt gevonden met trunking. Met deze techniek kan een vast aantal frequentie’s gebruikt worden door verschillende bedrijven zonder dat men last heeft van elkaar. Elk trunkingsysteem heeft een zogenaamd data- of controlekanaal dat continu een signaal uitzend. Elke keer wanneer men een gesprek wil voeren en de spreeksleutel indrukt wordt zoekt het systeem een vrije frequentie uit. Selectief meeluisteren op een gewone scanner werd zo erg lastig.

 

In Nederland zijn verschillende systemen in gebruik geweest. De politie Haaglanden heeft jarenlang een Edacs-systeem in gebruikt, de politie Eindhoven en de Marechaussee op Schiphol gebruikten een Motorola smartnet.

Eind jaren 90 komt Uniden Bearcat als eerste met een scanner die deze systemen kan volgen: de UBC 245XLT. Wat later komt hier nog het tafelmodel UBC780 XLT bij.

 

In Nederland is het MPT1327-trunkingsysteem het meest gebruikte. Vanaf 1988 beheerd KPN het landelijke Traxys-netwerk  waar vele bedrijven en gemeentelijke instellingen gebruik van maken. In februari 2006 wordt het Traxys netwerk gesloten omdat de meeste gebruikers dan inmiddels zijn overgestapt op mobiele telefonie. De Belgische firma Entropia probeert het daarna met een modernere variant van dit MPT-netwerk in een deel van Nederland en België. Een aantal Stadstoezichten en bewakingsdiensten gaat gebruikmaken van Entropia. Vanaf 2011 gaat men verder als Entropia Digital en bouwt men het analoge netwerk om naar digitale Tetra.

 

Naast Traxys/Entropia zijn ook een aantal private MPT1327 netwerken in gebruik geweest o.a. bij de ArenA, RAI, GVB en RET. Helaas is er nooit een scanner verschenen voor MPT1327, wel is door hobbyisten software ontwikkeld (Trunkview) waarmee gespreks-groepen en spraak­kanalen achterhaald kunnen worden. Momenteel worden de laatste analoge netwerken vervangen door tetra.

 

De teruggang

In 1994 wordt het 1e GSM-netwerk in gebruik genomen. Eerst nog voorbehouden aan de zakenwereld maar met het toenemen van de gebruikers dalen de prijzen snel en het duurt dan ook niet lang voordat vrijwel iedereen met een mobieltje rondloopt. En dat is ook te merken op de scanner; bedrijven stappen massaal over naar GSM. Maar het is niet altijd een goede vervanger voor de mobilofoon. Groepsgesprekken kun je er niet mee voeren en dus blijven de hulpdiensten gewoon gebruik maken van hun oude vertrouwde apparatuur....

 

Digitaal, einde verhaal?

In de jaren 90 wordt op Europees niveau besloten een gedeelte van de militaire luchtvaartband (380 - 400 MHz) vrij te maken voor een nieuw communicatienetwerk voor de sector openbare orde en veiligheid. Men gaat hiervoor het digitale TETRA-protocol te gebruiken. Dit systeem is een cellulair netwerk, grotendeels vergelijkbaar met GSM, maar ook geschikt voor groepscommunicatie. De TETRA systemen in de verschillende landen zijn in principe compatibel maar elk land bouwt een eigen netwerk. In Belgie noemt men het ASTRID, in Engeland AIRWAVE en In Nederland wordt het netwerk C2000 gedoopt. Het vervangt alle bestaande analoge radionetwerken van politie, brandweer, ambulance. Ook is er ruimte voor andere diensten als de Marechaussee, Douane en KNRM en diverse “gelieerden” als toezichthouders en parkeercontroleurs.

Hoewel in 2000 begonnen wordt met testen in de regio Amsterdam duurt het nog tot 2006 voordat alle kinderziekten en dekkingsproblemen zijn opgelost en alle hulpdiensten in Nederland met het C2000 systeem werken. Helaas voor de scannerluisteraar is C2000 ook nog eens zwaar versleuteld. Dit is een bewuste keuze geweest waardoor het meeluisteren met de politie, brandweer en GGD voor buitenstaanders verleden tijd geworden is.

 

Dat het ook anders kan laat men zien in Amerika. Ook daar zijn al enige jaren digitale systemen in gebruik volgens het APCO P-25 protocol. Dit is vergelijkbaar met TETRA maar minder geavanceerd. Hoewel de mogelijkheid van encryptie er wel is, wordt dit op de meeste P-25 netwerken slechts gedeeltelijk gebruikt.

 

P2000

Gelijktijdig met C2000 wordt in Nederland een pagingnetwerk in gebruik genomen; P2000.

Dit netwerk wordt o.a. gebruikt door de brandweer en ambulancediensten. Een aantal politieregio’s gebruikt het ook voor pers­alarmering bij grotere incidenten. Het datasignaal van P2000 kan op een scanner ontvangen worden op 169.650 Mhz. Door de scanner (via een discriminatoraansluiting) op de pc aan te sluiten kan men deze ongecodeerde data-berichten weer leesbaar maken met het programma PDW.

 

Het is ook mogelijk zelf een P2000 pager aan te schaffen en de lokale “capcode’s” van brandweer en GGD daarin te programmeren. Of - nog makkelijker - via het internet live meekijken op een van de P2000 sites. Momenteel is P2000 de enige mogelijkheid voor hobbyisten om de meldingen van de hulpdiensten te kunnen volgen. Maar voor vele luisteraars is het toch niet echt een vervanger voor de scanner.

 

Toekomst

Na het jaar 2000 zakt de interesse in scannerluisteren langzaam in. Met C2000 in het vooruitzicht zien veel handelaren geen brood meer in de scannerverkoop. Er worden ook steeds minder nieuwe scanners uitgebracht. Toch zijn er nog steeds vernieuwende ontwikkelingen; Zo komt Icom met de IC-R20: de eerste portable scanner met ingebouwde recording mogelijkheid. En ook Uniden-Bearcat komt met iets nieuws: CloseCall waarmee het mogelijk is op korte afstand nieuwe en/of onbekende frequenties te vinden.

 

Momenteel is er nog steeds het nodige te beluisteren op de scanner zoals de lucht- en scheepvaart en de communicatie tijdens evenementen. Heel veel grote bedrijven stappen over op TETRA systemen of hebben de mobilofoons vervangen door smartphones.

Inmiddels is het met enige moeite en kennis van Linux mogelijk om tetra-netwerken te ontvangen op een pc of laptop met het programma Telive.

Voor de  analoge portofoons zijn inmiddels ook diverse digitale vervangers beschikbaar zoals DMR en NXDN. In 2015 heeft AOR een ontvanger uitgebracht die meerdere digitale modes ondersteunt; de AOR AR DV1.

 

Het aantal actieve scannerluisteraars in Nederland is inmiddels gezakt tot een enkele tientallen. Voor velen blijft het luisteren naar radio-communicatie toch een leuke hobby.

Of is het toch een soort verslaving...?

 

 

Bekijk hier een overzicht van de gebruikte frequentiebanden van de afgelopen decennia

 

Met dank aan:Henk de Haan (Elopta)Dhr. Izaks (CUNA)Ferry (Hamclassics)Gert v/d Ham (kristalscanner.nl)Gerbrand Diebels (SC-MAC)

Amerikaanse advertenties uit de jaren 70.
(afb.: Yahoogroup Vintage Radio Scanners)

Politie portofoons, Den Haag 1965

foto:  ANParchief Anp, Corr

Cuna 4000 (foto: kristalscanner.nl)

Een advertentie uit de beginjaren 80 van het merk Scooper. Onder deze naam brengt Elka Electronics uit Amsterdam scanners op de markt.

Midland 13-904

De eerste portable kristalscanner in Nederland. (ca. 1973)

4 kanaals en leverbaar in VHF-L, VHF-H of UHF

Klik op het boek voor een overzicht van de gebruikte frequenties door de jaren heen.

Puma 20 en Scooper jupiter "binaire scanners"

De eerste portable computer-scanner in Nederland is de Bearcat 100FB. Voor 1499,- gulden kreeg je maar liefst 16 programmeerbare kanalen in de VHF-L, H en UHF band én een search-functie.

Yupiteru MVT700

Een klassieker

Uniden BC245 XLT

De eerste portable scanner waarmee trunking netwerken beluisterd konden worden.

P200 pager om de alarmeringen van bijvoorbeeld de brandweer te kunnen volgen.

icom R20 met
recording functie

CloseCall functie van de UBC3500XLT

SBE Optiscan

AOR AR DV1 de 1e ontvanger voor digitale systemen